Το ιστορικό καταφύγιο των βομβαρδισμών της Πάτρας κάτω από τα Ψηλαλώνια

Με έναν μοναδικό τρόπο συνδέεται το «πάνω» μέρος της πλατείας στα Ψηλαλώνια της Πάτρας με το «κάτω», αυτό που βρίσκεται κάτω από το έδαφος, καθώς εκεί εκτείνεται το ιστορικό καταφύγιο της πόλης. Στο υπέργειο τμήμα της πλατείας πλήρωσαν με τη ζωή τους τις θηριωδίες των ναζί κατακτητών όσοι εκτελέστηκαν με απαγχονισμό στις 9 Μαΐου 1944, ενώ οι δήμιοι διέταξαν τα σώματά τους να παραμείνουν κρεμασμένα όλη τη διάρκεια της ημέρας, για «παραδειγματισμό», και κάποιοι από αυτούς φωτογραφήθηκαν με φόντο τους απαγχονισθέντες.

Κάτω από την πλατεία βρίσκεται το μεγαλύτερο και σημαντικότερο καταφύγιο που ξεκίνησε να λειτουργεί στην Πάτρα με την έναρξη του πολέμου του 1940, καθώς η αχαϊκή πρωτεύουσα ήταν η πρώτη μεγάλη πόλη που βομβαρδίστηκε στις 28 Οκτωβρίου από τα ιταλικά αεροπλάνα, με απολογισμό 193 νεκρούς, εκατοντάδες τραυματίες και εκτεταμένες ζημιές.

Τα δύο σημεία πρόσβασης στο καταφύγιο βρίσκονται στο πρανές που ξεκινά από το πάνω μέρος του πεζόδρομου της Τριών Ναυάρχων, συνεχίζεται βορειοανατολικά παράλληλα με την οδό Αθανασίου Διάκου και αποτελεί μέρος του ρωμαϊκού αναλημματικού τοίχου της περιόδου του αυτοκράτορα Νέρωνα. Το καταφύγιο αποτελείται από τρεις διαδρόμους–στοές που συνδέονται μεταξύ τους σε σχήμα «Π», μήκους 39,13, 30,10 και 39,50 μέτρων αντίστοιχα, με πλάτος δύο μέτρων, ενώ στο πλάι των διαδρόμων υπάρχουν πέντε θάλαμοι στους οποίους έμπαιναν οι πολίτες. Το συνολικό εμβαδόν του είναι 210 τετραγωνικά μέτρα και το μέγιστο ύψος του φτάνει τα 2,10 μέτρα.

Τον Οκτώβριο του 2014 το περιφερειακό τμήμα του ΤΕΕ Δυτικής Ελλάδας οργάνωσε την παρουσίαση ομάδας εργασίας με θέμα τους τρόπους αξιοποίησης του καταφυγίου, στο πλαίσιο των παράλληλων δράσεων της έκθεσης «Φαντάσου την πόλη: Πάτρα 2014». Στη συνέχεια, με πρωτοβουλίες του Δήμου Πατρέων, το καταφύγιο αξιοποιήθηκε και αποδόθηκε ως χώρος ιστορικής μνήμης το 2020, στο πλαίσιο των εορτασμών για την απελευθέρωση της Πάτρας από τα ναζιστικά στρατεύματα κατοχής, στις 4 Οκτωβρίου 1944.

Η Ρένα Σκαρλάτου, πρόεδρος της Σχολικής Επιτροπής Β/θμιας εκπαίδευσης του Δήμου Πατρέων και μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Πολιτιστικού Οργανισμού, έχει πραγματοποιήσει σειρά ξεναγήσεων στο χώρο του καταφυγίου σε σχολεία και άλλους φορείς, παρουσιάζοντάς τους την ιστορία του. Όπως εξήγησε, «πρόκειται για κομμάτι από ρωμαϊκό τείχος και διαμορφώθηκε μετά το 1930 σε καταφύγιο. Ήταν η περίοδος του Μεσοπολέμου, είχε τελειώσει ο Α’ Παγκόσμιος πόλεμος και όλα έδειχναν ότι θα ξεσπούσε και ο Β’ Παγκόσμιος πόλεμος».

Όπως ανέφερε η ίδια, «είχαν γίνει ασκήσεις για εκπαίδευση του πληθυσμού. Όμως η κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου ήταν αιφνιδιαστική, δεν είχαν προλάβουν να ηχήσουν οι σειρήνες και όταν την 28η Οκτωβρίου 1940 φάνηκαν στον ουρανό της Πάτρας τα ιταλικά αεροπλάνα, αρκετοί νόμισαν ότι ήταν ελληνικά και συμμαχικά και βγήκαν και τα χαιρετούσαν, μέχρι να αρχίσει ο βομβαρδισμός, οπότε κατάλαβαν ότι ήταν επίθεσης την πόλη. Ήταν ημέρα Δευτέρα και στην πρώτη μέρα του πολέμου το καταφύγιο δεν λειτούργησε». Σύμφωνα με την ίδια, στη διάρκεια του πολέμου βομβάρδισαν την Πάτρα και οι Γερμανοί το 1942, οπότε το καταφύγιο λειτούργησε.

«Δεν είναι το μόνο καταφύγιο στην Πάτρα, υπάρχουν και άλλα σε ιδιωτικούς χώρους που δεν είναι βασισμένα πάνω σε ρωμαϊκές κατασκευές, αλλά ήταν καινούργιες κατασκευές στην εποχή τους», πρόσθεσε η Ρένα Σκαρλάτου, περιγράφοντας και την πορεία ανάδειξης του χώρου: «Ο Δήμος Πατρέων βρήκε το καταφύγιο παρατημένο για χρόνια, χώρο απορριμμάτων αλλά και παραβατικών δραστηριοτήτων. Το καθάρισε, το ανέδειξε, έβαλε σύγχρονο φωτισμό, διατηρώντας τις παλιές υποδομές ηλεκτροδότησης που φαίνονται για ιστορικούς-μουσειακούς λόγους, και το έδωσε για χρήση – επισκέψεις στις 4 Οκτωβρίου 2020. Από τότε σχολεία και φορείς το έχουν επισκεφτεί, γίνονται ξεναγήσεις και ενημερώνονται για την ιστορία του».

Στην είσοδο του καταφυγίου υπάρχει ένα ψηφιδωτό που αποτυπώνει το σύμβολο της ειρήνης, ένα περιστέρι, έργο του Πατρινού εικαστικού και αγιογράφου, καθηγητή του Εικαστικού Εργαστηρίου της Πάτρας, Πέτρου Λαμπρινάκου. Το έργο, διαστάσεων 0,60×0,60 εκατοστών, είναι φτιαγμένο με σμάλτινες ψηφίδες και είναι εμπνευσμένο από έργα της Βάσως Κατράκη.

Η επίσκεψη στο χώρο αποτελεί μια μοναδική εμπειρία και συμβάλλει στη διάσωση της ιστορικής μνήμης.