Εορτολόγιο 1ης Οκτωβρίου: Άγιος Ανανίας και Ρωμανός ο Μελωδός

Σήμερα, Πέμπτη 1 Οκτωβρίου, σύμφωνα με το εορτολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας τιμώνται ο Άγιος Ανανίας, επίσκοπος Δαμασκού, και ο Όσιος Ρωμανός ο Μελωδός. Στο εορτολόγιο της ημέρας περιλαμβάνεται και ο Όσιος Ιωάννης ο Κουκουζέλης, μία από τις σημαντικότερες μορφές της εκκλησιαστικής μουσικής.

Ο άνθρωπος που βάπτισε τον Απόστολο Παύλο

Ο Άγιος Ανανίας έζησε τον 1ο αιώνα και παραδοσιακά συγκαταλέγεται στους Εβδομήκοντα Αποστόλους. Ήταν ο άνθρωπος που θεράπευσε και βάπτισε τον Σαύλο, ο οποίος στη συνέχεια έγινε ο Απόστολος των Εθνών. Η σκηνή καταγράφεται στις Πράξεις των Αποστόλων (9, 10-18), ενώ ο Σαούλ, καταγόμενος από την Ταρσό, χαρακτηρίζεται «σκεύος εκλογής».

Ο Ανανίας πήγε στην «Ευθεία οδό», στο σπίτι του Ιούδα, όπου βρισκόταν ο Σαύλος. Μετά τη βάπτιση του Παύλου χειροτονήθηκε επίσημα Επίσκοπος Δαμασκού —ο πρώτος στην πόλη— και κήρυξε στη Συρία, πραγματοποιώντας θαύματα.

Στη συνέχεια δίδαξε στην Ελευθερούπολη, όπου έλκυσε πολλές ψυχές στον Χριστιανισμό. Ο ειδωλολάτρης ηγεμόνας Λουκιανός τον συνέλαβε και προσπάθησε να τον μεταπείσει ώστε να αλλάξει θρήσκευμα. Ο Άγιος αρνήθηκε, υπέστη φρικτά βασανιστήρια —σύμφωνα με την περιγραφή, μαστιγώθηκε με νεύρα βοδιών, του ξέσχισαν τις πλευρές με σιδερένια νύχια και κάηκαν οι πληγές του με αναμμένες λαμπάδες— και τελικά θανατώθηκε με λιθοβολισμό έξω από την πόλη.

Το σώμα του ενταφιάστηκε στη Δαμασκό, ενώ τα λείψανά του μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη. Αποτμήματα του Αγίου φυλάσσονται στην Ιερά Μονή Υψηλού στη Λέσβο και στην Ιερά Μονή Κύκκου στην Κύπρο.

Στην παλιά πόλη της Δαμασκού, κοντά στην «Ευθεία Οδό», βρίσκεται η κατακόμβη Kanisat Hanania, ένας από τους αρχαιότερους λειτουργούντες χριστιανικούς τόπους λατρείας. Ο χώρος προστατεύεται ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO και βρίσκεται 5-6 μέτρα κάτω από το σημερινό επίπεδο του δρόμου, στο επίπεδο της ρωμαϊκής εποχής. Περιλαμβάνει δύο δωμάτια, λίγα ξύλινα στασίδια, μια απλή Αγία Τράπεζα και εικόνες της μεταστροφής του Παύλου.

Ρωμανός ο Μελωδός

Ο Όσιος Ρωμανός ο Μελωδός, που αποκαλείται «Πίνδαρος της εκκλησιαστικής ποίησης», θεωρείται ο δημιουργός του Κοντακίου. Γεννήθηκε στα τέλη του 5ου αιώνα στην Εμεσα της Συρίας, τη σημερινή Χομς, από εβραϊκής καταγωγής χριστιανική οικογένεια. Διετέλεσε διάκονος στον ναό της Αναστάσεως στη Βηρυτό και εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη επί αυτοκράτορα Αναστασίου Α΄, όπου υπηρέτησε ως κληρικός στον ναό της Θεοτόκου των Κύρου.

Σύμφωνα με την παράδοση, την παραμονή των Χριστουγέννων είχε το όραμα της Παναγίας, η οποία του είπε «Λάβε τούτο και κατάφαγε», και στη συνέχεια έψαλε το τροπάριο «Η Παρθένος σήμερον…».

Ο Ρωμανός συνέθεσε πάνω από 1.000 κοντάκια, από τα οποία σώζονται περίπου 85 αυθεντικά. Τα κοντάκια έχουν 18 έως 30 στροφές, τους λεγόμενους οίκους, και ψάλλονταν μετά το Ευαγγέλιο. Μετέτρεπε σε ποίηση δογματικά ζητήματα, όπως τις αποφάσεις της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου, και θεωρείται πιθανός συγγραφέας του Ακάθιστου Ύμνου.

Ιωάννης ο Κουκουζέλης, ο «Αγγελόφωνος»

Στο εορτολόγιο της ημέρας περιλαμβάνεται και ο Όσιος Ιωάννης ο Κουκουζέλης, που αποκαλείται «Αγγελόφωνος» και «Μαΐστωρ της ψαλτικής τέχνης». Θεωρείται η σημαντικότερη μορφή της εκκλησιαστικής μουσικής μετά τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό. Το προσωνύμιό του αποδίδεται στις λέξεις «κουκία» και «ζέλια».

Γεννήθηκε στο Δυρράχιο της σημερινής Αλβανίας, περίπου το 1280, και πέθανε το 1360. Σπούδασε στην αυτοκρατορική Μουσική Σχολή της Κωνσταντινούπολης και έγινε πρωτοψάλτης και αρχιμουσικός των αυτοκρατορικών ψαλτών. Όταν ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος θέλησε να τον παντρέψει, κατέφυγε στο Άγιον Όρος, στο κελί των Αρχαγγέλων της Μονής Μεγίστης Λαύρας. Εκεί αποκαλύφθηκε από έναν ερημίτη που τον άκουσε να ψάλλει, ενώ ο αυτοκράτορας τελικά δεν τον τιμώρησε.

Στη Μονή φυλάσσεται το χρυσό νόμισμα που, σύμφωνα με την παράδοση, του έδωσε η Παναγία όταν της ζήτησε να ψάλλει για εκείνη, λέγοντάς του «Ψάλλε για μένα και δεν θα σε εγκαταλείψω». Αναφέρεται επίσης η θεραπεία γάγγραινας στο πόδι του. Ο όσιος Γρηγόριος Δομέστικος, βοηθός του στο ψαλτήρι, έψαλε «Επί σοι Χαίρει Κεχαριτωμένη» αντί «Αξιον Εστί» και έλαβε κι αυτός χρυσό νόμισμα.

Με το όνομα του Κουκουζέλη έχει συνδεθεί η λεγόμενη Κουκουζέλεια σημειογραφία, καθώς και θεωρητικό διάγραμμα σε σχήμα τροχού για τους οκτώ ήχους. Στα έργα του συγκαταλέγονται Χερουβικά, Κοινωνικά, Ανοιξαντάρια και Πολυελέους, ενώ ο γνωστότερος ύμνος του είναι «Ανωθεν οι προφήται». Σύμφωνα με την παράδοση, προέβλεψε τον θάνατό του.

Άλλοι τιμώμενοι της ημέρας

Σήμερα γιορτάζουν επίσης ο όσιος Γρηγόριος ο Δομέστικος, ο Μιχαήλ, ηγούμενος της Μονής Ζώβης, μαζί με 36 οσιομάρτυρες, ο Δομνίνος, ο Σάββας ο εν Βησερία ο Θαυματουργός και ο όσιος Βαλλάς ο εν Βερροί.

Σημειώνεται ότι για το όνομα Ανανίας υπάρχουν και άλλες ημερομηνίες γιορτής κατά τη διάρκεια του έτους. Σήμερα ο ήλιος ανατέλλει στις 07:20 και δύει στις 19:08, ενώ η σελήνη βρίσκεται στη 19,8η ημέρα της ηλικίας της.