28η Οκτωβρίου: Η επέτειος του «ΟΧΙ» και η άρνηση του Μεταξά στο ιταλικό τελεσίγραφο

Η 28η Οκτωβρίου είναι μέρα εθνικής επετείου κατά την οποία γιορτάζεται η άρνηση της Ελλάδας να παραδοθεί στις ιταλικές δυνάμεις του φασίστα Μπενίτο Μουσολίνι. Η επέτειος του «ΟΧΙ» μνημονεύει την αρνητική απάντηση της χώρας στις ιταλικές αξιώσεις που περιείχε το τελεσίγραφο το οποίο επιδόθηκε από τον Ιταλό πρέσβη Γκράτσι στον Έλληνα πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά την 28η Οκτωβρίου του 1940. Συνέπεια της άρνησης αυτής ήταν η είσοδος της χώρας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και η έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου του 1940.

Η ημερομηνία αυτή καθιερώθηκε να εορτάζεται στην Ελλάδα και την Κύπρο κάθε χρόνο ως επίσημη εθνική εορτή και αργία, ενώ πολλές ελληνικές κοινότητες παγκοσμίως γιορτάζουν την Επέτειο του «ΟΧΙ».

Λίγο μετά τις 03:00 τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου του 1940 η ιταλική κυβέρνηση απέστειλε στην Ελλάδα τελεσίγραφο, δια του Ιταλού πρέσβη στην Αθήνα Εμανουέλε Γκράτσι, ο οποίος και το επέδωσε ιδιόχειρα στον Ιωάννη Μεταξά, στην οικία του δεύτερου, στην Κηφισιά. Με το τελεσίγραφο απαιτούνταν η ελεύθερη διέλευση του ιταλικού στρατού από την ελληνοαλβανική μεθόριο, προκειμένου στη συνέχεια να καταλάβει κάποια στρατηγικά σημεία του Βασιλείου της Ελλάδος, όπως λιμένες και αεροδρόμια, για ανάγκες ανεφοδιασμού και άλλων διευκολύνσεων στη μετέπειτα προώθησή του στην Αφρική.

Μετά την ανάγνωση του κειμένου, ο Μεταξάς έστρεψε το βλέμμα του στον Ιταλό πρέσβη και του απάντησε στα γαλλικά, την επίσημη διπλωματική γλώσσα της εποχής, την ιστορική φράση «Alors, c’est la guerre» — δηλαδή «Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο» — εκδηλώνοντας έτσι την αρνητική θέση επί των ιταλικών αιτημάτων.

Κάθε χρόνο, αυτή τη μέρα, γίνεται στη Θεσσαλονίκη η επίσημη εορτή με κάθε λαμπρότητα, παρουσία του ή της Προέδρου της Δημοκρατίας και άλλων επισήμων, με μεγάλη στρατιωτική παρέλαση, η οποία συμπίπτει με τον εορτασμό της απελευθέρωσης της πόλης κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο και τη μνήμη του πολιούχου της Αγίου Δημητρίου. Στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις γίνονται μαθητικές παρελάσεις.

Κατά την επέτειο του «ΟΧΙ», η τηλεόραση και το ραδιόφωνο προβάλλουν επετειακές εκπομπές μνήμης και κάνουν ιδιαίτερη μνεία στην «τραγουδίστρια της νίκης» Σοφία Βέμπο, η οποία με τα πατριωτικά της τραγούδια εμψύχωνε τους στρατιώτες και μετέδιδε τον ενθουσιασμό της προέλασης των ελληνικών δυνάμεων στη Βόρεια Ήπειρο. Σχετικό επετειακό υλικό παρουσιάζει και όλος ο ελληνικός έντυπος Τύπος.

Η επέτειος του «ΟΧΙ» γιορτάστηκε για πρώτη φορά στα χρόνια της κατοχής. Στο κεντρικό κτίριο και στον προαύλιο χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών πραγματοποιήθηκε ο πρώτος εορτασμός στις 28 Οκτωβρίου 1941. Γίνονταν ομιλίες από τους φοιτητές, ενώ για την επέτειο μίλησε την παραμονή και ο καθηγητής Κωνσταντίνος Τσάτσος, ο οποίος αρνήθηκε να κάνει μάθημα την ημέρα της επετείου, με αποτέλεσμα να απολυθεί από το Πανεπιστήμιο.

Στη δεύτερη επέτειο, στις 28 Οκτωβρίου 1942, ο εορτασμός έγινε στην Πλατεία Συντάγματος με πρωτοβουλία των οργανώσεων ΕΠΟΝ και ΠΕΑΝ. Υπήρχε ανησυχία για το πώς θα αντιδρούσαν οι ιταλικές δυνάμεις κατοχής, οι οποίες όμως δεν παρενέβησαν. Εκδηλώσεις και διαδηλώσεις εκείνη την ημέρα έγιναν και σε άλλες πόλεις. Στον Πειραιά πραγματοποιήθηκαν ολιγοπληθείς συγκεντρώσεις, όπου κάποιος ανέβαινε σε μια καρέκλα, έβγαζε ένα σύντομο λόγο και κατόπιν διαλύονταν, για να αποφύγουν την επέμβαση των καραμπινιέρων.

Δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες για το τι έγινε στις 28 Οκτωβρίου 1943. Σύμφωνα με τον Ηλία Βενέζη, γιορτάστηκε η επέτειος στο κτίριο της Εθνικής Τράπεζας, στην πλατεία Κοτζιά, καθώς ο Βενέζης ήταν τότε υπάλληλος της τράπεζας. Κατέφθασαν όμως οι Γερμανοί, που είχαν πλέον την ευθύνη της αστυνόμευσης, και υποχρέωσαν όσους συμμετείχαν να σταθούν με τα χέρια ψηλά μέχρι το βράδυ, ενώ έστειλαν και είκοσι περίπου από αυτά τα άτομα σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Κάποια δεν επέστρεψαν.

Για πρώτη φορά η επέτειος γιορτάστηκε επίσημα στις 28 Οκτωβρίου 1944 με παρέλαση ενώπιον του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου. Η Εκκλησία της Ελλάδος αποφάσισε, το 1952, η γιορτή της Αγίας Σκέπης από την 1η Οκτωβρίου να μεταφερθεί στις 28 Οκτωβρίου, με το αιτιολογικό ότι η Παναγία βοήθησε τον Ελληνικό Στρατό στον πόλεμο της Αλβανίας.