Ο Άγιος Δημήτριος ο Μυροβλύτης: εορτολόγιο 26 Οκτωβρίου

Τη Δευτέρα 26 Οκτωβρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Δημητρίου του Μυροβλύτη, πολιούχου της Θεσσαλονίκης, μαζί με την Αγία Λεπτίνα και τον Άγιο Λούππο. Γιορτάζουν, μεταξύ άλλων, τα ονόματα Δημήτριος, Δημήτρης, Μήτσος, Ντέμης, Δήμος, Δήμητρα, Μιμή, Δημητρία, Λεπτίνα, Λούππος, Λούππης, Κυπαρισσία, Παρεσίνα, Παρεσσία, Παρέσια και Παρέσσα.

Σύμφωνα με το συναξάρι, ο Δημήτριος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη γύρω στο 280–284, από αριστοκρατική οικογένεια, με πατέρα στρατηγό και δούκα της πόλης. Ανελίχθηκε στον ρωμαϊκό στρατό και έγινε χιλίαρχος σε ηλικία 22 ετών, υπηρετώντας υπό τον Τετράρχη Γαλέριο Μαξιμιανό, όταν αυτοκράτορας ήταν ο Διοκλητιανός. Ήταν κρυφός χριστιανός και δημιούργησε κύκλο νέων για τη μελέτη των Γραφών, ο οποίος συνεδρίαζε στις υπόγειες στοές κοντά στο δημόσιο λουτρό.

Το μαρτύριο και ο Νέστωρ

Οι πηγές διαφέρουν ως προς τη χρονολόγηση: σύμφωνα με τη μία εκδοχή, το 306 ο Μαξιμιανός επισκέφθηκε τη Θεσσαλονίκη για τον εορτασμό νικών κατά των Σκυθών και ο Δημήτριος καταγγέλθηκε ως επικεφαλής της χριστιανικής νεολαίας και φυλακίστηκε· σύμφωνα με άλλη, φυλακίστηκε το 303 επειδή αγνόησε το διάταγμα του Διοκλητιανού κατά των χριστιανών.

Στη φυλακή τον επισκέφθηκε ο νεαρός χριστιανός Νέστωρ, μαθητής του, ο οποίος ζήτησε την ευλογία του προτού αντιμετωπίσει σε μονομαχία τον ειδωλολάτη μονομάχο Λυαίο. Ο Νέστορας νίκησε τον Λυαίο και στη συνέχεια αποκεφαλίστηκε έξω από την πύλη της πόλης, ενώ ο Δημήτριος λογχίστηκε από τους στρατιώτες του Μαξιμιανού στο λουτρό.

Ο Άγιος τάφηκε στον τόπο του μαρτυρίου και ο τάφος του, που μεταβλήθηκε σε βαθύ φρέαρ, ανέβλυζε εύοσμο μύρο — εξ ου και η προσωνυμία «Μυροβλύτης», που καθιερώθηκε από τον 10ο αιώνα. Εγκώμιά του συνέγραψαν οι Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, Γρηγόριος ο Παλαμάς και Δημήτριος Χρυσολωράς.

Εικονογραφία και λατρεία

Στην εικονογραφία ο Άγιος απεικονίζεται έφιππος σε κόκκινο άλογο, σκοτώνοντας τον τσάρο Ιωαννίτζη ή πατώντας τον Λυαίο, σε αντιδιαστολή με το λευκό άλογο του Αγίου Γεωργίου. Από παλαιοχριστιανικό τύπο ύπατου εξελίχθηκε από τον 10ο αιώνα σε στρατιωτικό πρότυπο με θώρακα, δόρυ και σπαθί ή τόξο.

Η Θεσσαλονίκη τιμά τον Άγιο ως πολιούχο και αποδίδει σε εκείνον την απελευθέρωσή της από τον τουρκικό ζυγό ανήμερα της εορτής του, το 1912. Στην πόλη άκμασαν από τον 10ο αιώνα τα «Δημήτρια», σημαντικότερος θεσμός της μεσαιωνικής Θεσσαλονίκης, θρησκευτική πανήγυρη και εμπορική έκθεση με τεράστια πολιτεία σκηνών δυτικά των τειχών.

Στο έργο Θαύματα του Αγίου Δημητρίου, στο κεφάλαιο με τον Υπέρμαχο Αμύντωρ, περιγράφονται οι πολιορκίες της Θεσσαλονίκης από Αβάρους και Σλάβους το 586 και το 617, εμφανίσεις του Αγίου σε όνειρα καραβοκύρηδων με σιτάρι και θεραπείες τυφλών, παραλύτων και δαιμονισμένων.

Το θαύμα του Λουμπαρδιάρη

Στην Αθήνα αποδίδεται στον Άγιο το θαύμα του Λουμπαρδιάρη: οι Τούρκοι ετοίμαζαν κανόνι και πυρίτιδα για να χτυπήσουν χριστιανούς συγκεντρωμένους στον ναό, η πυρίτιδα εξερράγη και το κανόνι καταστράφηκε, με αποτέλεσμα να σωθούν οι χριστιανοί. Κατά μία παράδοση, το 1658 ο φρούραρχος της Ακρόπολης Γιουσούφ Αγάς είδε τη λουμπάρδα στα Προπύλαια να καταστρέφεται από κεραυνό σε καταιγίδα, με θάνατο του ίδιου, της οικογένειάς του και στρατιωτών — μαρτυρία του Γάλλου γιατρού και περιηγητή Ζακ Σπον (Jacob Spon), που επισκέφθηκε την Αθήνα το 1676. Κατά άλλη παράδοση, το 1823 η πυρίτιδα έσκασε στα χέρια των Τούρκων, καταστρέφοντας και τμήμα του μνημείου του Παρθενώνα.