Ορθορεξία: Όταν η υγιεινή διατροφή γίνεται εμμονή

Μπορεί η προσπάθεια να τρώμε όσο το δυνατόν πιο υγιεινά να φτάσει στο σημείο να γίνει επιβλαβής; Κατά τους ειδικούς, ναι — και το φαινόμενο έχει ακόμη και όνομα: ορθορεξία. Όταν το φαγητό χωρίζεται αυστηρά σε «καλό» και «κακό», ολόκληρες ομάδες τροφίμων αποκλείονται από το πιάτο και ένα απλό γεύμα εκτός σπιτιού προκαλεί έντονο άγχος, τότε η επιδίωξη της υγιεινής διατροφής ενδέχεται να έχει ξεπεράσει τα όριά της.

Ακριβώς σε αυτό το σημείο εντοπίζεται η λεπτή γραμμή που χωρίζει την απλή επιλογή υγιεινών τροφών από την ορθορεξία, όπως εξηγεί η καθηγήτρια Παθολογίας-Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ Βάια Λαμπαδιάρη. Η διαφορά, όπως τονίζει, δεν έγκειται στο τι τρώει κάποιος, αλλά στον τρόπο με τον οποίο η διατροφή αρχίζει να καταλαμβάνει όλο και μεγαλύτερο χώρο στη ζωή του.

Τι είναι η ορθορεξία

«Η ορθορεξία (Orthorexia nervosa) χαρακτηρίζεται από ανελαστική και άκαμπτη προσκόλληση στην κατανάλωση υγιεινής, “καθαρής”, τροφής, γεγονός που συχνά οδηγεί σε επιβλαβείς επιπτώσεις για τη σωματική και ψυχική υγεία, καθώς και σε σοβαρό περιορισμό της καθημερινής ζωής και της κοινωνικότητας», αναφέρει η κ. Λαμπαδιάρη.

Τα χαρακτηριστικά που περιγράφει η ειδικός είναι συγκεκριμένα και αναγνωρίσιμα. Πρώτον, το άγχος και ο ψυχαναγκασμός γύρω από το φαγητό, που συνοδεύουν κάθε επιλογή και κάθε γεύμα. Δεύτερον, η πολύωρη και εμμονική ενασχόληση με την προετοιμασία του φαγητού, η οποία μπορεί να απορροφήσει σημαντικό μέρος της ημέρας. Τρίτον, ο αποκλεισμός ολόκληρων ομάδων τροφίμων που θεωρούνται «ανθυγιεινά» ή «υπερθερμιδικά».

Προστίθενται ακόμη δύο ενδείξεις που συχνά παραβλέπονται: η άρνηση κατανάλωσης φαγητού που έχει προετοιμαστεί από άλλους και, τέλος, η κοινωνική απομόνωση. Το άτομο σταδιακά αρχίζει να αποφεύγει συναντήσεις, εκδηλώσεις και εστιατοριακές εξόδους, επειδή δεν μπορεί να ελέγξει τι θα φάει — και έτσι η «υγιεινή» διατροφή αρχίζει να συρρικνώνει την ίδια τη ζωή του.

Μια «ελληνική» λέξη για ένα σύγχρονο φαινόμενο

Ο όρος «Orthorexia Nervosa» επινοήθηκε το 1997 από τον Αμερικανό ιατρό Στίβεν Μπράτμαν (Steven Bratman) και βασίζεται σε δύο ελληνικές λέξεις: «ορθός» και «όρεξη». Η ονομασία αποτυπώνει την ουσία του φαινομένου — την εμμονική αναζήτηση του «σωστού» φαγητού.

Παρά το αυξανόμενο επιστημονικό ενδιαφέρον γύρω από το θέμα, η ορθορεξία δεν αναγνωρίζεται σήμερα ως αυτοτελής ψυχική διαταραχή στα διεθνή διαγνωστικά συστήματα DSM-5-TR και ICD-11. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα υποτιμάται από την επιστημονική κοινότητα — αντιθέτως, η συζήτηση για τη θέση του στα διαγνωστικά εγχειρίδια είναι ανοιχτή και ενεργή.

«Υπάρχει αρκετή συζήτηση για το αν θα πρέπει να καταταχθεί στο ευρύ πλαίσιο των ιδεοψυχαναγκαστικών διαταραχών ή των διαταραχών πρόσληψης τροφής», σημειώνει η κ. Λαμπαδιάρη. Όπως αναφέρει, σχετικό κείμενο συναίνεσης 47 ειδικών, που δημοσιεύθηκε το 2022, πρότεινε την ένταξη της ορθορεξίας στις διαταραχές πρόσληψης τροφής, λόγω των κοινών χαρακτηριστικών που παρουσιάζει με αυτές.

Όταν το «σωστό» φαγητό καταλαμβάνει την καθημερινότητα

Την εικόνα του ανθρώπου που σταδιακά οργανώνει τη ζωή του γύρω από το τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται να φάει περιγράφει ο καθηγητής Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ Φραγκίσκος Γονιδάκης, υπεύθυνος της Μονάδας Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής στην Α’ Ψυχιατρική Κλινική του νοσοκομείου «Αιγηνίτειο». Σε αυτή τη λογική, η καθημερινότητα διαρθρώνεται γύρω από τα «επιτρεπόμενα» και τα «απαγορευμένα» τρόφιμα, και κάθε απόκτηση ή κοινωνική περίσταση αξιολογείται με βάση το τι σημαίνει για το διατροφικό καθεστώς του ατόμου.

Η περιγραφή αυτή φωτίζει μια πτυχή του φαινομένου που συχνά ξεφεύγει από την προσοχή: η ορθορεξία δεν αφορά μόνο το πιάτο, αλλά τον τρόπο ζωής συνολικά. Όταν η σκέψη για το φαγητό καταλαμβάνει συνεχώς τον χώρο της καθημερινότητας, όταν κάθε κοινωνική επαφή γίνεται πηγή άγχους επειδή μπορεί να «ταράξει» το διατροφικό πρόγραμμα, τότε το συμπέρασμα είναι ξεκάθαρο: η διατροφή έχει πάψει να υπηρετεί την υγεία και έχει αρχίσει να την υπονομεύει.

Το βασικό μήνυμα των ειδικών του ΕΚΠΑ μπορεί να συνοψιστεί σε μία παρατήρηση: η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην υγιεινή διατροφή και στην ορθορεξία περνά από τα σημάδια που αναφέρονται — τον αυστηρό διαχωρισμό σε «καλό» και «κακό», τον αποκλεισμό ολόκληρων ομάδων τροφίμων, το άγχος μπροστά σε ένα γεύμα εκτός σπιτιού, την άρνηση φαγητού που έχει προετοιμαστεί από άλλους και την κοινωνική απομόνωση. Όταν τα σημάδια αυτά συνυπάρχουν, η προσπάθεια να τρώμε «καθαρά» έχει μετατραπεί σε κάτι που χρειάζεται προσοχή και, ενδεχομένως, επαγγελματική στήριξη.