1.400 Ρομά αντιστασιακοί: Η ιστορία τους αναδύεται στην Πράγα

Έκθεση αφιερωμένη σε Τσέχους και Σλοβάκους Ρομά που πολέμησαν κατά της γερμανικής ναζιστικής κατοχής εγκαινιάστηκε στις 15 Οκτωβρίου 2026 στο Μουσείο Ρομάνι Αναγέννησης (Museum of the Romani National Revival) της Πράγας. Η έκθεση, που καλύπτει την περίοδο 1938–1945, παρουσιάζει τις ιστορίες 100 Ρομά ανταρτών και στρατιωτών, οι οποίοι επιλέχθηκαν από τους περισσότερους από 1.400 μαχητές που εντοπίστηκαν στα αρχεία.

Σύμφωνα με το DW, πρόκειται για σημαντική στροφή στην ιστορική αφήγηση: μέχρι τώρα οι Ρομά της Τσεχίας και της Σλοβακίας απαντώνταν στην ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου σχεδόν αποκλειστικά ως θύματα του Ολοκαυτώματος.

«Δεν ήμασταν μόνο θύματα»

Ο διευθυντής του μουσείου Έμιλ Σκούκα (Emil Šcuka), νομικός και πρώην εισαγγελέας, από τους γνωστότερους Τσέχους ακτιβιστές Ρομά, δήλωσε: «Δεν ήμασταν μόνο θύματα· ήμασταν και ήρωες». Συμπλήρωσε ότι «πολλοί άνθρωποι, ούτε καν μεταξύ των ίδιων των Ρομά, γνωρίζουν ότι εμείς οι Ρομά πολεμήσαμε τον ναζισμό» και ότι «η διοργάνωση και το άνοιγμα της έκθεσης ήταν κάτι που η γενιά μου όφειλε σε αυτούς τους Ρομά ήρωες». Κάλεσε το κοινό: «Φέρτε τα παιδιά και τα εγγόνια σας εδώ για να δουν οι ίδιοι ότι οι Ρομά έχουν κι αυτοί ήρωες!».

Ο επιμελητής της έκθεσης Ραντοσλάβ Σκούκα (Radoslav Scuka) — διαφορετικό πρόσωπο από τον διευθυντή του μουσείου — δήλωσε: «Βρήκαμε πάνω από 1.400 Ρομά μαχητές στα αρχεία. Από αυτούς επιλέξαμε τις 100 πιο ενδιαφέρουσες ιστορίες για την έκθεση».

Οι ιστορίες των μαχητών

Μεταξύ των προσώπων που παρουσιάζονται στην έκθεση είναι ο Αντον Φάτσουνα (Anton Facuna), λοχίας στην αμερικανική υπηρεσία πληροφοριών OSS, ο οποίος μεταφέρθηκε αεροπορικώς στη Σλοβακία τον Οκτώβριο του 1944 για μυστική αποστολή. Ξεχωρίζει επίσης η ιστορία του Γιόζεφ Σερίνεκ (Josef Serinek), ο οποίος δραπέτευσε από το ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης Ρομά στο Lety, ίδρυσε και διοίκησε τη μεγάλη παρτιζάνικη μονάδα Čapajev-Černy στα Βοημο-Μοραβικά Υψίπεδα. Το 2022 ο τότε Τσέχος πρόεδρος Μίλος Ζέμαν απένειμε μεταθανάτια στον Σερίνεκ το Μετάλλιο Ηρωισμού. Προς το τέλος της ζωής του, ο Σερίνεκ μοιράστηκε τις αναμνήσεις του με τον ιστορικό Γيان Τέσαρ (Jan Tesař), ο οποίος έγραψε το τρίτομο έργο «Česká cikánská rapsodie».

Ο ιστορικός Προκόπ Τομέκ (Prokop Tomek) θεώρησε τον αριθμό των 1.400 μαχητών μη υπερβολικό και «αντίστοιχο του πληθυσμιακού ποσοστού των Ρομά στην Τσεχοσλοβακία», χαρακτηρίζοντας την έκθεση «αναμφίβολα πρωτοποριακή». Εκτός από το βιβλίο του Τέσαρ, η αντίσταση των Ρομά δεν έχει ερευνηθεί από Τσέχους ή Σλοβάκους ιστορικούς μέχρι σήμερα.

Το ιστορικό πλαίσιο

Στο Προτεκτοράτο Βοημίας και Μοραβίας οι Ναζί δολοφόνησαν περίπου το 90% των Τσέχων Ρομά. Η αστυνομική καταγραφή όλων των Ρομά, θεσμοθετημένη από το 1927 στην Τσεχοσλοβακία, διευκόλυνε την εξόντωσή τους. Η Σλοβακία υπήρξε κράτος-μαριονέτα του Χίτλερ από το 1939 έως το 1945. Τσέχοι ιστορικοί και πολιτικοί εξακολουθούν να συζητούν τον βαθμό συνευθύνης των αρχών του Προτεκτοράτου στην εξόντωση των Τσέχων Ρομά.

Στην τελετή έναρξης της έκθεσης παρέστησαν αρκετές εκατοντάδες άνθρωποι, οι περισσότεροι Ρομά από την Τσεχία και τη Σλοβακία. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της τσεχικής κυβέρνησης, σήμερα ζουν περίπου 250.000 Ρομά στη χώρα, ενώ στην απογραφή του 2021 μόνο 21.000 δήλωσαν Ρομά. Σε πληθυσμό 10 εκατομμυρίων κατοίκων, οι Ρομά συγκαταλέγονται στις τρεις μεγαλύτερες εθνοτικές μειονότητες της Τσεχίας, αλλά είναι η πιο κοινωνικά υποβαθμισμένη ομάδα, με ελάχιστη πολιτική εκπροσώπηση. Πολλοί Ρομά σήμερα δεν δηλώνουν δημόσια την εθνική τους ταυτότητα, λόγω εμπειριών του Ολοκαυτώματος που περνούν από γενιά σε γενιά.