Ρεκόρ θερμότητας στους ωκεανούς και ραγδαία απώλεια πάγων στην Αρκτική

Οι ωκεανοί απορρόφησαν πέρυσι θερμότητα ρεκόρ ύψους 23 zettajoules — σχεδόν 40 φορές την ετήσια παγκόσμια κατανάλωση ενέργειας της ανθρωπότητας — ενώ η μέση στάθμη της θάλασσας ανεβαίνει κατά περίπου 4,2 χιλιοστά ετησίως από το 2012. Αυτά καταγράφει η 10η ετήσια έκθεση «Ocean State Report» του προγράμματος Copernicus της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την παρακολούθηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος, που δημοσιεύτηκε από το Διεθνές Κέντρο Mercator για τον Ωκεανό (Mercator Ocean).

Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της θερμότητας, ένα joule είναι η ενέργεια που απαιτείται για να λειτουργήσει μια συσκευή ισχύος ενός watt για ένα δευτερόλεπτο, ενώ ένα zettajoule αντιστοιχεί σε ένα δισεκατομμύριο τρισεκατομμύρια joules, δηλαδή 10²¹ joules. Η τεράστια αυτή αποθήκευση θερμικής ενέργειας συνοδεύεται από ευρύτερες και μακροχρόνιες αλλαγές: οι ωκεανοί γίνονται θερμότεροι, η στάθμη τους ανεβαίνει και οι συνθήκες για τα θαλάσσια οικοσυστήματα επιδεινώνονται.

Η έκθεση, η οποία βασίζεται σε δεδομένα από το 1960, τεκμηριώνει δραματική απώλεια θαλάσσιων πάγων στην Αρκτική: περίπου 490.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα ανά δεκαετία την περίοδο 1979–2025, δηλαδή έκταση σχεδόν ίση με αυτή της Ισπανίας. Η απώλεια αυτή οδηγεί σε εντονότερους ανέμους και κύματα, με αποτέλεσμα περίπου το 60% των παράκτιων υποδομών της Αρκτικής να καθίσταται ευάλωτο στη διάβρωση και την άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Η περιοχή, όπως επισημαίνει η έκθεση, παρουσιάζει ορισμένες από τις πιο έντονες μεταβολές, με αυξανόμενη στρατηγική σημασία για την κλιματική ασφάλεια, την οικονομική ανθεκτικότητα και τη γεωπολιτική σταθερότητα.

Στα Μικρά Νησιωτικά Αναπτυσσόμενα Κράτη, το 65% των συνολικών Αποκλειστικών Οικονομικών Ζωνών τους έχει αντιμετωπίσει επιταχυνόμενη άνοδο της στάθμης της θάλασσας από το 1999, λόγω της θέρμανσης των ωκεανών.

Κύματα καύσωνα στη Μεσόγειο

Ιδιαίτερα ανησυχητικά είναι τα δεδομένα για τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα, όπου το 2024 καταγράφηκαν πρωτοφανή θαλάσσια κύματα καύσωνα, με θερμοκρασίες που ξεπέρασαν τα φυσιολογικά επίπεδα κατά περισσότερο από 4,6°C. Η θερμοκρασία της Μεσογείου αυξάνεται με ρυθμό 0,32°C ανά δεκαετία, εξέλιξη που συνοδεύεται από αυξημένη συχνότητα θαλάσσιων καυσώνων, κυρίως τα τελευταία χρόνια, ενώ παρατηρείται σαφής επιτάχυνση της ανόδου της στάθμης στη δυτική Μεσόγειο και μεγαλύτερη ανομοιογένεια στην ανατολική.

Οι υψηλές θερμοκρασίες δεν περιορίζονται στην επιφάνεια, αλλά επιμένουν και σε μεγαλύτερα βάθη, με επεισόδια ακραίας ζέστης που διαρκούν πάνω από έναν μήνα. Η Ευρώπη, μάλιστα, θερμαίνεται με ρυθμό περίπου διπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο.

Οι ωκεανοί έχουν γίνει 17% πιο όξινοι τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες, καθώς απορρόφησαν περίπου το ένα τρίτο του διοξειδίου του άνθρακα που έχει εκλύσει η ανθρωπότητα και περίπου το 90% της επιπλέον θερμότητας που έχει παγιδευτεί στο σύστημα της Γης εξαιτίας των αερίων του θερμοκηπίου.

Επιπτώσεις στα οικοσυστήματα

Η έκθεση τεκμηριώνει εκτεταμένες επιπτώσεις στη θαλάσσια ζωή. Από τον Ιανουάριο του 2023 έως τον Σεπτέμβριο του 2025, το 84% των κοραλλιογενών υφάλων του πλανήτη εκτέθηκε σε θερμικό στρες αρκετά έντονο ώστε να προκαλέσει λεύκανση. Στην Ανταρκτική, τέσσερις αποικίες αυτοκρατορικών πιγκουίνων παρουσίασαν πλήρη αποτυχία αναπαραγωγής το 2022, σε περιόδους κατά τις οποίες οι θαλάσσιοι πάγοι είχαν υποχωρήσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Επιπλέον, τα τελευταία 30 χρόνια σχεδόν το 5% των ωκεανών παρουσίασε σταθερή μεταβολή στα μοτίβα ανάπτυξης του φυτοπλαγκτού, των μικροσκοπικών οργανισμών που αποτελούν θεμέλιο των θαλάσσιων τροφικών αλυσίδων και παίζουν σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση του κύκλου του άνθρακα.

«Η έκθεση “Ocean State Report” αναδεικνύει τις τεράστιες πιέσεις που δέχονται οι ωκεανοί μας. Από τα πρωτοφανή θαλάσσια κύματα καύσωνα στη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα έως την επιταχυνόμενη άνοδο της στάθμης της θάλασσας και τη δραματική απώλεια πάγων στην Αρκτική, τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι η κλιματική αλλαγή μετασχηματίζει ήδη τα θαλάσσια οικοσυστήματα, τις παράκτιες κοινότητες και τα μέσα βιοπορισμού που εξαρτώνται από αυτά», σχολίασε ο Επίτροπος Αλιείας και Ωκεανών της ΕΕ Κώστας Καδής.

«Για την Ευρώπη, αυτό αποτελεί κάλεσμα για ενίσχυση της δράσης μας με στόχο την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας, τη στήριξη ανθεκτικών αλιευτικών δραστηριοτήτων και παράκτιων περιοχών, καθώς και την εμβάθυνση των γνώσεών μας για τον ωκεανό. Η διάσωση των ωκεανών μας ξεκινά με την ανάληψη δράσης απέναντι στα σαφή προειδοποιητικά σημάδια των ραγδαίων αλλαγών», πρόσθεσε ο επίτροπος.

«Ο ωκεανός μεταμορφώνεται μπροστά στα μάτια μας», δήλωσε από την πλευρά του ο γενικός διευθυντής της Mercator Ocean Πιερ Μπαϊρέλ (Pierre Bahurel), σημειώνοντας ότι η θέρμανση των θαλασσών, η άνοδος της στάθμης και η υποβάθμιση των οικοσυστημάτων αποτελούν αλληλένδετες ενδείξεις «σημαντικών και μακροχρόνιων αλλαγών».

Ο θαλάσσιος οικολόγος Ανχελ Μπόρχα (Ángel Borja) του βασκικού ερευνητικού ινστιτούτου AZTI, ο οποίος δεν συμμετείχε στην έκθεση, δήλωσε ότι οι επιπτώσεις είναι ήδη ορατές εδώ και αρκετά χρόνια και αναμένεται να ενταθούν. Όπως σημείωσε, το ζήτημα συχνά υποβαθμίζεται από την κοινωνία, επικαλούμενος ως παράδειγμα τον συνδυασμό της ανόδου της στάθμης και των ακραίων φαινομένων που προκαλούν διάβρωση στις ακτές της Μεσογείου, την ώρα που συνεχίζονται προσπάθειες ανοικοδόμησης σε ορισμένες από αυτές τις περιοχές.

Θερμές θάλασσες και καύσωνες στην ξηρά

Η έκθεση δημοσιοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία η δυτική Ευρώπη βιώνει έναν ασυνήθιστα θερμό Σεπτέμβριο, αμέσως μετά από ένα καλοκαίρι που σημαδεύτηκε από καταστροφικές πυρκαγιές. Την προηγούμενη εβδομάδα, οι θερμοκρασίες έφθασαν τους 40°C σε περιοχές της Ισπανίας και της Πορτογαλίας. Τα ασυνήθιστα θερμά παράκτια νερά μπορούν να επιδεινώσουν τα κύματα καύσωνα στην ξηρά, καθώς απελευθερώνουν θερμότητα στη διάρκεια της νύχτας, περιορίζοντας τη φυσιολογική πτώση της θερμοκρασίας.

Παράλληλα με την έκθεση για τους ωκεανούς, το Copernicus δημοσιοποίησε ξεχωριστή έρευνα για το όζον και την ατμοσφαιρική ρύπανση, σύμφωνα με την οποία ο συνδυασμός ακραίας ζέστης και ατμοσφαιρικής ρύπανσης εξέθεσε φέτος περισσότερο από το ένα τρίτο της ανθρωπότητας σε επικίνδυνα επίπεδα όζοντος κοντά στο έδαφος — ένα φαινόμενο γνωστό ως «ozone-climate penalty», που προκύπτει από χημικές μεταβολές όταν ορισμένοι ρύποι εκτίθενται σε υψηλές θερμοκρασίες και ηλιακή ακτινοβολία. Στους πρώτους οκτώ μήνες του 2026, μόλις το 5% του παγκόσμιου πληθυσμού είχε εκτεθεί σε επίπεδα όζοντος χαρακτηριζόμενα «καλά» και εντός των κατευθυντήριων ορίων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.

Ο γενικός διευθυντής του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μεσοπρόθεσμων Μετεωρολογικών Προγνώσεων (ECMWF) Φλοριάν Παπενμπέργκερ (Florian Pappenberger), που πραγματοποίησε την ανάλυση, υπογράμμισε ότι «η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν γνωρίζει σύνορα»: ο καπνός από δασικές πυρκαγιές, το όζον και η σκόνη μπορούν να ταξιδέψουν χιλιάδες χιλιόμετρα και να επηρεάσουν πληθυσμούς πολύ μακριά από το σημείο προέλευσής τους. Ενόψει της COP31, πρόσθεσε, τα στοιχεία αποτελούν υπενθύμιση ότι η κλιματική αλλαγή, η ποιότητα του αέρα και η δημόσια υγεία είναι βαθιά αλληλένδετες προκλήσεις που απαιτούν συντονισμένη διεθνή δράση.

Μέσω του προγράμματος Copernicus και της «Ocean State Report», η ΕΕ παρέχει αξιόπιστα δεδομένα για την παρακολούθηση της υγείας των ωκεανών και τη στήριξη μέτρων που προστατεύουν τη βιοποικιλότητα, μειώνουν τη ρύπανση και ενισχύουν την ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική αλλαγή, με κρίσιμες πληροφορίες για τα οικοσυστήματα, την επισιτιστική ασφάλεια, τις οικονομίες, τις παράκτιες κοινότητες και τη ρύθμιση του παγκόσμιου κλίματος.